Grigorij Perelman jest jednym z najbardziej błyskotliwych umysłów naszych czasów. Ekscentryczny, rosyjski geniusz matematyki wycofał się z życia publicznego i porzucił pracę na uczelni. Mieszka w małym, zaniedbanym mieszkaniu w bloku na przedmieściach Sankt Petersburga, razem z chorą matką, ledwo dając sobie radę finansowo. W marcu 2010 r. za udowodnienie hipotezy Poincarégo Instytut Matematyczny Claya przyznał mu jedną z siedmiu Nagród Tysiąclecia w wysokości miliona dolarów, jednak Perelman odmówił jej przyjęcia.

Dlaczego genialny matematyk wybrał ascetyczny tryb życia i ukrywa się przed światem? Według niektórych jest chory i potrzebuje leczenia, według innych pracuje nad czymś wielkim. Wyruszamy tropem królowej nauk na poszukiwanie odpowiedzi w królestwie prawdy.

W dniu 23 sierpnia 2006 roku rosyjski matematyk Grigorij Perelman miał odebrać w Madrycie prestiżowy medal Fieldsa. Odznaczenie, nazywane matematycznym Noblem jest przyznawane utalentowanym naukowcom za wybitne osiągnięcia w dziedzinie matematyki. Laureaci otrzymali medale na Międzynarodowym Kongresie Matematyków z rąk króla Hiszpanii Juana Carlosa. Na uroczystości nie pojawił się Grigorij Perelman.

„Nie interesują mnie pieniądze ani sława - powiadomił organizatorów. - Nie jestem do oglądania, nie będę robił za zwierzę w zoo”. Cztery lata później Perelman odmówił przyjęcia nagrody w wysokości miliona dolarów, przyznanej mu przez amerykański Instytut Matematyczny Claya z Cambridge w stanie Massachusetts. Perelman dowiódł słuszności hipotezy Poincarégo, jednego z siedmiu problemów milenijnych. Nad jego rozwiązaniem głowiły się najtęższe umysły matematyczne od 1904 roku.

Hipoteza Poincarégo – twierdzenie topologii, sformułowane w pracach Henriego Poincarégo w roku 1904: Każda trójwymiarowa zwarta i jednospójna rozmaitość topologiczna bez brzegu jest homeomorficzna ze sferą trójwymiarową. Przez niemal sto lat nie udawało się dowieść jego poprawności lub go obalić. Rozwiązanie tego problemu stało się jednym z problemów milenijnych, ogłoszonych przez Instytut Matematyczny Claya w roku 2000. Ostateczne potwierdzenie hipoteza Poincarégo uzyskała w roku 2006, jej autorem był Grigorij Perelman. Obrazowo mówiąc: związana jest z poszukiwaniem sposobu na przekształcenie dętki w sferę tylko za pomocą rozciągania i wyginania, unikając przecięć. Rozwiązanie tej zagadki może nam pomóc wyjaśnić kształt Wszechświata.

Geniusz? Nie widać

48-letni Grigorij Perelman mieszka razem z chorą matką w skromnym mieszkaniu na przedmieściach Petersburga. Podobno stracił zainteresowanie matematyką. Wiadomo, że porzucił pracę w Instytucie Matematycznym im. Stiekłowa, zerwał wszelkie kontakty ze światem zewnętrznym. Dziennikarze rosyjskich tabloidów twierdzą, że w mieszkaniu Perelmana roi się od karaluchów, a genialny matematyk razem z matką klepią biedę i żyją o chlebie i wodzie. Siergiej Rukszyn, nauczyciel Perelmana, opowiada, że już od wielu miesięcy nie może dodzwonić się do swego dawnego ucznia. – Pewnego razu jego matka odebrała telefon. Grisza wyrwał jej słuchawkę i rzucił aparatem o ścianę. Prawdopodobnie potrzebuje pomocy lekarskiej, ale w Rosji nie można nikogo skierować na leczenie wbrew jego woli - mówi. Dziennikarzom udało się porozmawiać z jego sąsiadką, Wierą Pietrowną. – Byłam raz u niego w mieszkaniu i wpadłam w przerażenie. Ma tylko stół, krzesło i łóżko z brudnym materacem po poprzednich właścicielach, alkoholikach, którzy sprzedali mu mieszkanie - mówiła. – Staramy się wytępić karaluchy z naszego bloku, ale chowają się u niego w mieszkaniu.

Doktor Grigorij Jakowlewicz Perelman to jeden z najinteligentniejszych umysłów współczesnego świata. Wirtuoz matematyki z zasady nie obcina włosów ani paznokci („Jeśli rosną, dlaczego im na to nie pozwolić?” - mawia). Lekką ręką odrzuca oferty najlepszych uczelni na świecie. Wybrał ascetyczne życie niczym średniowieczny eremita. Odmowa przyjęcia matematycznego Nobla i nagrody w wysokości miliona dolarów przysporzyła mu więcej popularności niż wszystkie medale tego świata i profesura w Princeton. Dziennikarze uzbrojeni w teleobiektywy i notesy dniami i nocami czatują przed domem Perelmana, żeby zrobić mu zdjęcie, jak wyrzuca śmieci albo usłyszeć, jak powtarza uprzejmie, lecz stanowczo: „Nie mam wam nic do powiedzenia”.

Wydaje się, że największym problemem Perelmana nie są natarczywi reporterzy, czy karaluchy. Widać to wyraźnie po rozmowach z jego dawnymi kolegami, młodymi petersburskimi matematykami. Perelman mógłby być dla nich wzorem do naśladowania, ale niestety nie jest. Rezygnację ze sławy i pieniędzy traktują jako kaprys genialnego dziwaka. Tymczasem postawa Perelmana kryje głębsze przesłanie, znacznie bardziej zagadkowe niż największe problemy matematyczne.

Grigorij Perelman, nazywany przez przyjaciół Griszą, urodził się w 1966 roku w Leningradzie (obecnie Petersburg) w rodzinie żydowskiej. W tamtych czasach naukowcy o korzeniach żydowskich nie mieli łatwego życia i musieli walczyć z wieloma uprzedzeniami i dyskryminacją. Ojciec był inżynierem, matka uczyła matematyki w szkole. Odrzuciła atrakcyjną propozycję habilitacji na renomowanym Uniwersytecie Pedagogicznym Herzena w Petersburgu. Jej największym pragnieniem było zostanie matką. Gdy Grisza przyszedł na świat, robiła wszystko, co w jej mocy, aby syn wyrósł na znakomitego matematyka. Zapisała dziesięcioletniego Griszę do kółka matematycznego w leningradzkim pałacu pionierów, jednej z najbardziej renomowanych placówek dla uzdolnionych dzieci sowieckich.

Grisza Perelman z łatwością rozwiązywał skomplikowane problemy matematyczne, a w czasie wolnym grał na skrzypcach i w tenisa. Szybko został ulubionym uczniem Siergieja Rukszyna, gwiazdy pedagogicznej w radzieckiej kuźni talentów matematycznych. Jego wychowankowie zdobywali wszystkie nagrody na międzynarodowych olimpiadach matematycznych. Dzięki uporowi Rukszyna, młody Perelman - mimo pochodzenia żydowskiego - został członkiem reprezentacji ZSRR i w 1982 roku wygrał międzynarodową olimpiadę matematyczną w Budapeszcie, zdobywając komplet punktów. Dzięki zwycięstwu przyjęto go bez egzaminów na Uniwersytet w Leningradzie.

55-letni Siergiej Rukszyn dobrze pamięta niezgrabnego nastolatka. Zwrócił uwagę pedagoga nie tylko ogromnym talentem matematycznym. Grisza był wręcz chorobliwie pryncypialny i uczciwy. - Pamiętam, jak kiedyś jechaliśmy metrem, w pociągu panował ścisk i gorąc. Grisza stał w grubej uszance i nawet nie poluźnił wiązania. Powiedział: „Obiecałem matce, że cały czas będę nosił czapkę”.

Matematyka jest prosta: albo prawda, albo fałsz

Rukszyn mówi, że matematyka jest najuczciwszą z nauk. - Literaturoznawca może napisać pracę dyplomową pt. „Eugeniusz Oniegin jako łajdak” i dowieść, że Oniegin uwiódł Tatianę i szydził z jej uczucia. Ktoś inny napiszę pracę zatytułowaną „Oniegin jako wzór szlachetności”, w której dowiedzie, że główny bohater poematu Puszkina był wrażliwym człowiekiem i pomógł naiwnej Tatianie pozbyć się młodzieńczych mrzonek. W matematyce tego rodzaju podejście jest niemożliwe. W królowej nauk obowiązuje zasada logiczna: tertium non datur, prawo wyłączonego środka [dosłownie: trzeciej możliwości nie ma; z dwóch wzajemnie sprzecznych zdań tylko jedno może być prawdziwe].

Zdaniem Rukszyna jego utalentowany uczeń poniósł klęskę z powodu swej absolutnej, bezkompromisowej uczciwości. Próbował zastosować zasady czystej matematyki w codziennym życiu. Pedagog uważa, że rezygnacja z nagród i splendoru była cichym protestem przeciwko gwiazdorstwu i pogoni za zaszczytami, jakie zdaniem Perelmana trawią środowisko matematyków. Jeszcze w czasach studenckich Griszy przeszkadzało, że matematycy nie skupiają się wyłącznie na rozwiązywaniu problemów matematycznych, lecz ich uwagę rozprasza pogoń za karierą, pieniędzmi, nagrodami, wywiadami dla „New York Timesa” i uznaniem ze strony świata.

Po powrocie ze stypendium naukowego w Stanach Zjednoczonych, Perelman zwierzył się Rukszynowi, że „twierdzenia matematyczne zdegenerowano do pospolitego towaru. Można je kupować, sprzedawać lub kraść”. Grisza traktował problemy matematyczne, nad którymi pracował, jak ukochane dzieci. - Przychodzili do niego różni pseudonaukowcy i oświadczali: „Słyszeliśmy, że pracuje pan nad bardzo interesującym zagadnieniem. Umówmy się, że my damy panu pieniądze na realizację projektu, a potem wspólnie opublikujemy wyniki?”.

PROBLEMY MILENIJNE