Tak, różnią się - z tym ogólnym stwierdzeniem zgadza się większość współczesnych badaczy. W ocenie wagi tych odmienności wolą jednak zachować powściągliwość. Nie zawsze tak było. Jeszcze w początkach ubiegłego stulecia poważni naukowcy i lekarze byli przekonani, że mózg kobiecy - jako mniejszy (bo mieszczący się w mniejszej głowie) - odbiega sprawnością od mózgu męskiego.

Wychodząc z tego założenia niemiecki lekarz Paul Julius Möbius w 1900 r. popełnił dzieło „O umysłowym i moralnym niedorozwoju kobiety”, w 1937 r. wydane także w Polsce. Opierając się na danych uzyskanych od… zaprzyjaźnionego kapelusznika, stwierdził, że

„Normalny mężczyzna, nawet niewysoki, musi mieć obwód głowy co najmniej 53 cm, podczas gdy kobiecie wystarczy 51 cm. A zatem do wykonywania obowiązków kobiety wystarczy mózg mieszczący się w głowie o obwodzie 51 cm, mężczyźnie zaś nie. W mózgu mężczyzny bowiem tkwią już od samego początku inne potencjały”.

Rozwój feminizmu w następnych kilkudziesięciu latach stworzył grunt dla popularności zgoła przeciwnego poglądu - że różnic między mózgami kobiet i mężczyzn nie ma, a odmienności w ich zachowaniu czy zdolnościach wynikają z innych oczekiwań wobec ludzi obu płci. Na szczęście w ostatnich dekadach rozwinęły się techniki neuroobrazowania. Za ich pomocą znacznie łatwiej niż kiedyś można podglądać mózg i podpierając się obserwacjami, a nie domysłami czy ideologią, próbować odpowiadać na pytania o różnice lub ich brak. Dziś uważa się, że obie płcie nie różnią pod względem ogólnych możliwości intelektualnych. Oto obszary, w których coś udało się ustalić (z pewnością lub sporym prawdopodobieństwem).

Rozmiar

Mózg kobiecy rzeczywiście jest nieco mniejszy od męskiego - także proporcjonalnie, czyli jeśli porównać mózgi kobiet i mężczyzn ważących tyle samo. Potrafi jednak pracować bardziej ekonomicznie - w pewnych okolicznościach zużywa mniej energii do wykonania tych samych czynności - i może właśnie z tego powodu starzeje się wolniej niż mózg mężczyzny. Największe zmiany degeneracyjne pod wpływem starzenia zachodzą w płatach czołowych i skroniowych, a więc w strukturach związanych z wysiłkiem umysłowym. Warto sobie uświadomić, że nadmierna, czy patologiczna, aktywność neuronów może prowadzić do wydzielania się substancji szkodliwych (np. glutaminianu).

Gęstość

W niektórych częściach mózgu pań neurony są ciaśniej upakowane. Prof. Anna Grabowska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego w Warszawie opisuje pracę kanadyjskiej badaczki, Sandry Witelson z kanadyjskiego McMaster University, która ustaliła, że gęstość neuronów w płacie skroniowym, zwanym planum temporale (część ośrodka Wernickego), związanym z kontrolą procesów językowych, jest u kobiet średnio o 11% większa niż u mężczyzn. Spójne z tym obrazem są wyniki badań naukowców z University of Pennsylvania wskazujące, że w kobiecych mózgach więcej jest substancji szarej (zbudowanej z ciał komórek i dendrytów - wypustek doprowadzających sygnały do komórki), a w męskich - substancji białej (czyli otoczonych osłonką mielinową aksonów przekazujących sygnały z jednej komórki do innych).

Asymetria - symetria

Mózgi kobiet i mężczyzn wydają się też nieco inaczej zorganizowane - męski mózg wygląda na bardziej asymetryczny. Na przykład u mężczyzn substancji szarej jest więcej w lewej niż w prawej półkuli. Wyniki badań zespołu prof. Grabowskiej we współpracy z Kliniką Neurochirurgii ówczesnej Akademii Medycznej w Warszawie potwierdzają to. Naukowcy zauważyli, że człowiek po uszkodzeniu mózgu silniej ulega złudzeniu optycznemu Müllera-Lyera. Ale w przypadku mężczyzn działo się tak tylko, jeśli doznali uszkodzenia prawej półkuli, a u kobiet - także po uszkodzeniach półkuli lewej. Badanie wskazywało więc, że u mężczyzn funkcje wzrokowo-przestrzenne leżące u podłoża złudzenia są skoncentrowane w prawej półkuli, zaś u kobiet są reprezentowane obustronnie. Jest całkiem prawdopodobne, że to właśnie ta asymetria sprawia, że mężczyźni lepiej radzą sobie w zadaniach wymagających sprawności wzrokowo-przestrzenej.

Czy wobec tego u kobiet, które wykazują większe uzdolnienia werbalne, można oczekiwać wyraźniejszego „skupienia” tych funkcji w lewej półkuli? Na razie wydaje się, że mózg kobiety także podczas obróbki tekstu pracuje w sposób bardziej symetryczny. Sally Shaywitz i jej koledzy z amerykańskiego Yale University potwierdzili to w wynikach badań wykonanych przy pomocy funkcjonalnego rezonansu magnetycznego, opublikowanych w magazynie „Nature”.

Złudzenie optyczne Müllera-Lyera. Górne i dolne odcinki (odległości) są wbrew pozorom takie same.