Metale Ziem Rzadkich - implikacje międzynarodowe

W jaki sposób supremacja ChRL w tej dziedzinie wpływa na kształt stosunków międzypaństwowych i wzrost chińskiej potęgi na arenie międzynarodowej? Konieczne jest spojrzenie na rozwój popytu na REE w stosunku do podaży. Rozrost produkcji w sektorze elektronicznym, energii odnawialnych (“zielonych”) i nowoczesnych technologii motoryzacyjnych powoduje wzrost zapotrzebowania na te pierwiastki. Obecnie popyt na metale ziem rzadkich przewyższa podaż i nie wiadomo czy potencjalni producenci zdążą zwiększyć eksploatację zanim wyczerpią się ich zapasy. Dodatkowo wzrasta także zużycie REE przez ChRL, co powoduje zmniejszenie nadwyżki surowca, który można by sprzedać na rynku międzynarodowym. Potwierdzeniem wzrastającego zapotrzebowania jest między innymi przyrost liczby użytkowników telefonów komórkowych (do których produkcji wykorzystuje się metale ziem rzadkich) z 600 milionów na koniec lipca 2008 roku do 670 milionów na koniec marca 2009 roku 13 ▀. Chińscy obywatele coraz chętniej kupują także inne urządzenia high-tech. Wedle różnych szacunków chińskie zużycie REE przekroczyło ich rezerwy pomiędzy 2012 a 2014 rokiem 14 ▀▀, lecz weryfikacja tych informacji jest trudna, z powodu specyfiki chińskiego modelu politycznego, niechętnego do udzielania informacji o gospodarce. Wzmożony popyt i gromadzenie zapasów przez chińskie przedsiębiorstwa popchnął ceny mocno w górę. W ciągu ostatnich pięciu lat wzrosły nawet trzykrotnie 15 ▀▀▀. Ograniczony dostęp do pierwiastków powoduje bowiem, iż już same pogłoski o drobnych odchyleniach w podaży powodują kilkukrotny spadek lub wzrost cen. Na przykład wartość tlenku terbu używanego przy produkcji samochodów hybrydowych, czy systemach sonarowych, w ciągu trzech tygodni czerwca 2011 r. podskoczyła z 8750 do 20 tys. juanów za kilogram 16 ▀▀▀▀.

Chiny monopolizują rynek

W tej sytuacji chińskie władze uzyskują kolejne możliwości wpływania na kształt i rozwój wielu gałęzi przemysłu oraz zwiększania przychodów. Manipulacja podażą REE ma między innymi zmusić zagraniczne firmy by otwierały tam fabryki. Kolejny powód, to ograniczenie produkcji baterii do samochodów hybrydowych, gdzie metale ziem rzadkich są niezbędne (w Chinach pracuje się obecnie nad prototypem tego typu pojazdu, który mógłby być sprzedawany na wielu rynkach zagranicznych). Na przykład produkowany przez Toyotę - Prius zawiera około 4,5 kilograma lantanu. Tworzone z niego akumulatory ocenia się na dwa razy bardziej wydajne niż te tradycyjne 17 ▀▀▀▀▀. Do produkcji silnika używa się neodymu, prazeodymu, terbu, przy katalizatorach ceru. Metali rzadkich używa się nawet w szybach i lusterkach 18 ▀▀▀▀▀▀. Prius stanowi około 8% całkowitej produkcji Toyoty. By utrzymać ją na takim poziomie korporacja ta (jako jedyny producent samochodów na świecie) inwestuje w kopalnie wydobywające metale ziem rzadkich.

Posiadany monopol na wydobycie tych surowców zaczął być wykorzystywany przez władze chińskie także do celów politycznych. Chodzi o stosowanie nieformalnego embargo, które według „New York Times” związane jest z zapowiedziami USA odnośnie śledztwa w sprawie nielegalnych subwencji dla chińskich producentów urządzeń do wytwarzania zielonej energii (np. elektrowni wiatrowych) 19 ▀▀▀▀▀▀▀. Dodatkowo część polityków w USA twierdzi, że w ten sposób chińskie władze chcą wyrugować amerykańskie firmy z szybko rozwijającego się rynku tych urządzeń i zapewnić tym samym miejsca pracy dla własnych robotników. Zyskać mogą głównie na produkcji coraz częściej stosowanych turbin do elektrowni wiatrowych. Chiński sektor energii wiatrowej odnotowuje w ciągu ostatnich 5 lat znaczący wzrost. W ChRL pracuje już blisko 100 turbin wiatrowych.

Obawy ze strony USA nie są bezpodstawne. ChRL zdążyła już bowiem przejąć firmę Magnequench. Był to założony w 1986 r. oddział General Motors, odpowiedzialny za magnesy oparte na neodymie, znajdujących zastosowanie w laserach w systemach namierzania celów, w komunikacji satelitarnej i systemach radarowych. Pierwsze działania w celu zakupu przedsiębiorstwa Chińczycy podjęli w 1995 r. Ostatecznie rząd Stanów Zjednoczonych zgodził się na transakcję pod jednym warunkiem: przez pięć lat firma miała funkcjonować na terytorium amerykańskim. Zastosowano jednak wybieg i skopiowano całą linię produkcyjną do Chin. Gdy upewniono się, że działa ona prawidłowo, tę w Indianie zlikwidowano. W 2002 r., gdy pięcioletni termin zastrzeżony w umowie upłynął, całe wyposażenie wywieziono do ChRL. Mimo iż był to głównie sprzęt high-tech, zakład sprzedano za 70 mln dolarów, a całej sprawie nie poświęcono wówczas zbyt wiele uwagi 20 ▀▀▀▀▀▀▀▀. Prawie jednocześnie nastąpiła próba przejęcia w 2005 r. przez podmiot China National Offshore Oil Corporation (CNOOC) spółki Unocal, która od 1978 r. była posiadaczem firmy Molycorp, użytkującej jedyną amerykańską kopalnię metali ziem rzadkich w Mountain Pass w Kalifornii. Gdyby umowa doszła do skutku, Chińczycy staliby się całkowitym monopolistą na rynku eksploatacji REE. Propozycja kupna Unocal przez jedną z większych chińskich spółek za 18,5 miliardów USD, wywołała wiele obaw o energetyczne bezpieczeństwo kraju, jedynie na marginesie głównej dyskusji pojawiło się zagadnienie utraty kontroli nad złożami w Mountain Pass. Ostatecznie właścicielem Unocal stał się w 2005 r. Chevron.

Chińczycy próbowali przejąć również zasoby metali ziem rzadkich w Australii. Gdy australijska spółka Lynas Corp., budująca największą kopalnię metali ziem rzadkich na świecie, musiała zaprzestać prac w związku z brakiem środków, firma China Non-Ferrous Metal Mining (Group) Co. zaoferowała 252 miliony dolarów australijskich w zamian za dodatkowe udziały w Lynas oraz zaproponowała pomoc w wyszukaniu środków finansowych w chińskich bankach. Operacja ta doprowadziłaby jednak do sytuacji, w której Chińczycy uzyskaliby 51,6% udziałów w spółce. W końcu, w wyniku interwencji rządu australijskiego, nie doszło do transakcji 21 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀.

Ofiarą chińskiego embargo padła również Japonia, która jest największym importerem REE, między innymi za sprawą drugiej co do wielkości produkcji wysokich technologii na świecie. Zapotrzebowanie to nadal wzrasta, czego powodem jest japoński zwrot ku energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych. Jest to element nowej polityki energetycznej państwa, szeroko popieranej przez społeczeństwo japońskie, które sceptycznie podchodzi do elektrowni jądrowych po dramatycznych wydarzeniach w Fukushimie. Uzależnienie gospodarki Japonii od dostaw metali rzadkich ChRL wykorzystała we wrześniu 2010 r., gdy doszło do zderzenia chińskiego statku rybackiego z dwoma japońskimi okrętami patrolowymi. Miało to miejsce na Morzu Wschodniochińskim, w pobliżu wysp Senkaku, do których roszczenia zgłaszają oba państwa. Po incydencie wstrzymano chińskie dostawy metali ziem rzadkich do Japonii 22 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀, zaprzeczając jednocześnie, by ograniczenie eksportu do Japonii miało związek z incydentem. Ówczesny chiński premier Wen Jiabao zapewniał, że ChRL nie zamierza wykorzystywać metali rzadkich do zabiegów politycznych, jednakże były to tylko polityczne deklaracje, w które w rzeczywistości nikt nie wierzył. Natomiast minister handlu w rządzie Wen Jiabao - Chen Deming, sugerował, iż eksporterzy chińscy mogli przystopować transporty z powodu swoich osobistych odczuć wobec Japonii. Taka sytuacja stanowi potwierdzenie pojawienia się w polityce na najwyższym szczeblu nowego rodzaju broni - rozgrywki surowcami - punktowego uderzenia w gospodarkę przeciwnika. Dodatkowo, jest to atak bez konieczności użycia ani jednej bomby, rakiety czy samolotu.

Kontratak “Starego Świata”?

Chęć kontrolowania przez ChRL rynku metali ziem rzadkich, a przez to pośrednio także produkcji w ramach nowoczesnych technologii, może godzić w same Chiny. W grę wchodzi po pierwsze odwetowe embargo na dostawy do ChRL surowców, które są niezbędne dla podtrzymania rozwoju chińskiej gospodarki. Po drugie wzrost cen, ograniczenia w wydobyciu czy też blokowanie transportów coraz bardziej skłaniają inne państwa do poszukiwania opłacalnych w eksploatacji złóż i uruchamiania własnej produkcji. Z decyzją taką noszą się firmy amerykańskie, australijskie i rosyjskie. USA planują między innymi ponowne otwarcie należącej do Molycorp kopalni w Mountain Pass, zamkniętej w 2002 roku 23 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀. Jednocześnie firma ta zapowiada zmianę technologii produkcji, tak by maksymalnie ograniczyć użycie szkodliwych chemikaliów, wykorzystywanych do oddzielenia metali ziem rzadkich od skał. Ponadto odpady chemiczne mają być recynklingowane i ponownie wykorzystywane. Według obliczeń Molycorp te unowocześnienia mają obniżyć cenę produkcji 1 kilograma czystych pierwiastków rzadkich do 2,77 dolara amerykańskiego 24 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀. Do wznowienia działalności w Mountain Pass dodatkowo zachęcają inne amerykańskie przedsiębiorstwa. Niektóre kompanie chemiczne już zgłosiły Molycorp zapotrzebowanie na metale ziem rzadkich, np. firma W. R. Grace and Company oczekuje dużych dostaw ceru i lantanu, niezbędnych do produkcji katalizatorów używanych przy przetwarzaniu ropy naftowej w benzynę. Kolejnym znacznym odbiorcą metali ziem rzadkich w USA są przedsiębiorstwa Doliny Krzemowej. Surowiec ten jest tak istotny, iż pojawiły się nawet pogłoski, iż część z tamtejszych firm zaoferowało Molycorp pomoc finansową w zamian za gwarantowany procent z sumy wyprodukowanych REE 25 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀. Działania te potwierdzają także zmianę w podejściu amerykańskich polityków do problemu. Coraz częściej pojawiają się bowiem pośród nich głosy, iż kwestia rodzimego wydobycia metali ziem rzadkich, jest sprawą narodowego bezpieczeństwa. Nie po raz pierwszy tego typu obawy powodują gromadzenie krytycznych zapasów. Podobna sytuacja zaistniała wcześniej w przypadku cyny, której rezerwy tworzono ze strachu, że komunizm rozleje się z Półwyspu Koreańskiego na ważnych jej producentów - Indonezję, Tajlandię i Malezję. W szczytowym momencie, czyli 1972 r., obejmowały one 250 tysięcy ton, co odpowiadało całej jej światowej podaży przez ponad rok. Rząd USA próbował się ich pozbyć przez następne 30 lat 26 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀.

- - -

1. ▀ 13 - China’s Cell Phone Users Top 670 Mln, http://news.xinhuanet.com/english/2009-05/20/content_11404515.htm (20.05.2009).
2. ▀▀ 14 - C. Hurst, op. cit.
3. ▀▀▀ 15 - Dane za: J. Blas, op. cit.
4. ▀▀▀▀ 16 - Dane za: L. Hook, Ceny metali ziem rzadkich wyjątkowo wysokie, bo Chiny gromadzą zapasy, http://forsal.pl/artykuly/525291,ceny_metali_ziem_rzadkich_rekordowo_wysokie_bo_chiny_gromadza_ (22.06.2011).
5. ▀▀▀▀▀ 17 - Dane za: M. Koerth-Baker, 4 Rare Earth Elements That Will Only Get More Important, http://www.popularmechanics.com/technology/engineering/news/important-rare-earth-elements#fbIndex1 (27.12.2011).
6. ▀▀▀▀▀▀ 18 - Zob.: J. Joyner, Hybrid Cars. Rare Earth Elements and Supply, http://www.outsidethebeltway.com/hybrid-cars-rare-earth-elements-and-supply/ (30.06.2011).
7. ▀▀▀▀▀▀▀ 19 - K. Bradsher, China Said to Widen Its Embargo of Minerals, http://www.nytimes.com/2010/10/20/business/global/20rare.html?pagewanted=all (20.10.2010).
8. ▀▀▀▀▀▀▀▀ 20 - Zob.: J. J. Tkacik Jr, How China Bought Magnequench, http://www.china-threat.com/how-china-bought-magnequench.html (28.12.2011).
9. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 21 - Geopolityka.org - Metale ziem rzadkich - nowy instrument wpływu politycznego Chińskiej Republiki Ludowej, http://www.geopolityka.org/analizy/1745-metale-ziem-rzadkich-nowy-instrument-wplywu-politycznego-chinskiej-republiki-ludowej (14.09.2012).
10. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 22 - Zapotrzebowanie Japonii na te metale wynosi rocznie około 30 tysięcy ton, a w roku 2010 otrzymała tylko połowę. Dane za: A. Kublik, Chiny straszą ograniczeniem dostaw metali ziem rzadkich, http://wyborcza.biz/biznes/1,101562,8550536,Chiny_strasza_ograniczeniem_dostaw_metali_ziem_rzadkich.html (21.10.2010).
11. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 23 - Molycorp.Inc, http://www.molycorp.com/Home.aspx (31.10.2011).
12. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 24 - Dane za: T. D’Altorio, Molycorp’s Domestic Rare Earth Production About to Get Underway, http://www.investmentu.com/2011/July/molycorp-rare-earth-domestic-production.html (06.07.2011).
13. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 25 - Ibidem.
14. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 26 J. Blas, op. cit.