Poszukiwania alternatywnych rozwiązań

Problemy na rynku powodują również wzrost nakładów na badania i rozwój, aby ograniczyć wykorzystanie metali ziem rzadkich w nowoczesnych technologiach lub całkowicie je wyeliminować. Zalecenie takie znalazło się między innymi w rządowym dokumencie USA „Critical Materials Strategy” z grudnia 2010 r. Poszukuje się również surowców alternatywnych. Badania nad substytutami REE w USA finansuje Agencja Zaawansowanych Projektów Badawczych dla Energii (Advanced Research Projects Agency for Energy - ARPA-E). Prowadzone są one między innymi na uniwersytetach w Nebrasce i Delaware 39 ▀. Wraca się również do dawnych wynalazków, na przykład indukcyjnego silnika elektrycznego Nikoli Tesli. Jednakże tego typu silniki nadal są znacznie większe i cięższe niż te, w których stosuje się metale rzadkie.

Z kolei chińskie władze twierdzą, iż ich polityka odnośnie do REE nie ma na celu ograniczania wzrostu technologicznego. Jak stwierdziła Wang Caifang, zastępczyni dyrektora generalnego w Ministerstwie Przemysłu: „Wszystkie nasze decyzje będą spójne z rozwojem nauki. Chiny się nie zamkną” 40 ▀▀. Takie zapewnienia nie uspokoiły jednak przedsiębiorców i polityków na Zachodzie.

Chiny ograniczają wydobycie i eksport. Blefują?

Ograniczenia w dostawach sprawiają, iż popyt na chiński surowiec stopniowo zmniejsza się. Dodatkowo do spadku cen doprowadziły także fale spekulacji. Jak podała firma Shanghai Metals Market, która zbiera i przetwarza informacje na potrzeby rynków metali nieżelaznych, zmniejszyły się one aż o 25 procent 41 ▀▀▀. W tej sytuacji największy chiński wytwórca tych pierwiastków spółka Baotou Steel Rare-Earth, w październiku 2011 r. podjęła decyzję o wstrzymaniu produkcji na miesiąc. Rząd Chin ustalił górną granicę rocznej produkcji REE na 93 tys. ton, natomiast limit ich eksportu na 30 194 ton, nieco mniej niż w roku 2010, kiedy wynosił on 30 258 ton 42 ▀▀▀▀. 27 grudnia 2011 r. chińskie władze poinformowały, iż na pierwszą połowę 2012 r. limit eksportowy wyznaczono na 10 546 ton. Jest to o 27% mniej niż w analogicznym okresie 2011 roku. Ma to służyć ograniczeniu dalszego spadku cen na REE. Zachowania te już wcześniej wywołały reakcję Światowej Organizacji Handlu (WTO), której przedstawiciele w lipcu 2011 r. skrytykowali ChRL za ograniczenie eksportu rzadkich pierwiastków. Skargę w 2009 r. złożyły władze UE, USA i Meksyku. Organizacja zarzuciła, iż są to działania sprzeczne z zasadami, do przestrzegania których ChRL zobowiązała się, przystępując do WTO. Jednocześnie odrzucono tłumaczenie rządu chińskiego, że limity mają się przysłużyć ochronie środowiska naturalnego 43 ▀▀▀▀▀. Taki obrót spraw cieszy należącą do Molycorp, estońską firmę Slimet, zajmującą się wydobyciem metali ziem rzadkich 44 ▀▀▀▀▀▀. Jest to mały producent, zaopatrujący około 15 firm ze Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej i Rosji. W ciągu roku, cena sprzedawanego przez Slimet ceru, używanego przy produkcji szkła, wzrosła o 1000% - z 3,50 do 40,00 dolarów za kilogram.

W jakim położeniu znajdzie się więc ChRL? Czy strategia ograniczania produkcji i wprowadzania limitów eksportowych uczyni z nich głównego rozgrywającego na rynku metali ziem rzadkich? Słuszne staje się stwierdzenie z 1992 r. ówczesnego przywódcy Deng Xiaopinga, ojca sukcesu ekonomicznego Chin:

Metale ziem rzadkich to dla Chin coś takiego jak ropa dla Bliskiego Wschodu. Jest to kwestia o znaczeniu strategicznym. Musimy mieć pewność, że zajmiemy się nią w odpowiedni sposób i wykorzystamy przewagę naszego kraju w metalach ziem rzadkich 45 ▀▀▀▀▀▀▀.

Nie musimy obawiać się przyjęcia zaawansowanych metod zarządzania stosowanych w krajach kapitalistycznych (…). Nie należy myśleć, że gospodarka planowa oznacza socjalizm, a gospodarka rynkowa – kapitalizm. Nic podobnego. I to, i wszystko inne – to są tylko środki. Socjalizm i gospodarka rynkowa nie są sprzeczne (…). Prawdziwa natura socjalizmu polega na uwolnieniu sił produkcyjnych, a celem ostatecznym socjalizmu jest osiągnięcie powszechnego dobrobytu. Nieważne, czy kot jest czarny, czy biały. Ważne, aby łowił myszy. (Wikipedia - Wikicytaty).

Obecnie Chiny odnoszą znaczące korzyści, posiadając monopol na dystrybucję REE. Tak jak zakładano, zagraniczne firmy przenoszą część swoich produkcji na ich terytorium. Jednakże tak samo jak poszukuje się alternatywnych źródeł energii, by uniezależnić się od dostaw ropy i gazu, bada się materiały mogące stanowić substytuty dla metali ziem rzadkich. W sytuacji, gdy inne państwa poważnie zastanawiają się nad wznowieniem własnego wydobycia, władze ChRL powinny skupić się na wykorzystaniu własnych rezerw rzadkich pierwiastków do rozwinięcia w jak najszerszym zakresie sektorów nowoczesnych i zielonych technologii. W sytuacji, gdy popyt na chińskie surowce spadnie, ich gospodarka będzie nadal posiadać silną kartę przetargową.

Efekty niepożądane: zatrucie środowiska i przemyt

Ponadto nie można zapomnieć o ochronie środowiska naturalnego. Ze strony ChRL już podejmowane są działania zmierzające do likwidacji niebezpiecznych i zanieczyszczających środowisko kopalni wszystkich surowców. Ma to na celu wprowadzenie „trwałego i zdrowego rozwoju” w tym sektorze. Paradoksalnie, wydobywanie metali ziem rzadkich, tak istotnych dla „zielonych technologii”, jest potencjalnie rujnujące dla środowiska 46 ▀▀▀▀▀▀▀▀. Zgodnie z danymi publikowanymi przez Chińskie Stowarzyszenie Ziem Rzadkich na każdą wyprodukowaną tonę metali rzadkich przypada 8,5 kilograma fluoru i 13 kilogramów pyłów. Nieodpowiednio oczyszczana przez zakłady woda zatruwa środowisko naturalne 47 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀. Ruda transportowana jest w otwartych wagonach, a część z niej trafia do Żółtej Rzeki i dalej do Morza Żółtego. Nie stosuje się również procedur ochrony ludności pracującej przy wydobyciu przed promieniowaniem radioaktywnym i zanieczyszczeniami. Wzrasta liczba osób chorujących na raka i choroby płuc. By zredukować te zjawiska ChRL musi przebyć jeszcze długą drogę. Bowiem, gdy jedne firmy zwiększają nakłady na czyste technologie, inne poszukują maksymalnych oszczędności, by utrzymać się na rynku, a rząd nie udziela żadnej finansowej pomocy na wyrównanie przez chińskie przedsiębiorstwa do międzynarodowych standardów.

Walczyć należy także z nielegalnym wydobyciem i przemytem surowców. Powoduje on wahania cenowe i szybsze wyczerpanie rud. Ogranicza również kontrolę władz nad przemysłem wydobywczym i może prowadzić do dalszego zniszczenia środowiska. Wedle szacunków China Business News w 2008 r. nielegalnie wywieziono z kraju około 20 tysięcy ton REE. Oficjalne statystyki celne z tego samego roku podają, iż ChRL eksportowała 39 500 ton surowca 48 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀. Oznacza to, iż ilość towaru przemycanego osiągała jedną trzecią zasobów sprzedawanych legalnie. Z tego powodu wprowadzono specjalny program zmian w perspektywie lat 2009-2015. Jednakże ze względu na słabo rozwinięte praktyki zarządzania i ogrom branży, wprowadzenie jakichkolwiek regulacji jest utrudnione.

USA i Unia Europejska: co robić?

Przed państwami zachodnimi staje zatem wiele zadań. Po pierwsze, uniezależnić się od dostaw chińskich. Nie jest to możliwe bez lepszego zrozumienia łańcucha dostaw oraz wyeliminowania z niego wszystkich zbędnych, podwyższających koszty elementów. Inne natomiast zastąpić substytutami (co nie jest możliwe bez podniesienia nakładów na badania i rozwój). Rozwinąć należy system recyklingu. Do tej pory taniej było kupić nowy sprzęt z ChRL, która „elektrośmieci” przetapiała dla odzyskania cennego materiału. Jak twierdzi profesor Mirosław Rutkowski: „te minerały nie mają metryki. Część z nich musi pochodzić z brudnego recyklingu. Teraz urban mining (górnictwo miejskie), bo tak mówi się na proces odzyskiwania minerałów z niechcianych produktów, zacznie się opłacać i u nas” 49 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀. Należy dążyć do wznowienia wydobycia w zamkniętych kopalniach, na przykład Mountain Pass.

Żadne z tych działań nie przyniosą jednakże skutków, jeżeli handel metalami ziem rzadkich będzie wykorzystywany do prowadzenia rozgrywek politycznych i jako argument w negocjacjach. Jak stwierdził były szef Międzynarodowego Funduszu Walutowego Dominique Strauss-Kahn (mówiąc o Chinach) „nie można jednocześnie być w centrum, a zachowywać się jak pasażer na gapę” 50 ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀. Wszystkim potrzebna jest rozwaga i odpowiedzialność, a granie surowcami nie jest ani odpowiedzialne, ani rozsądne, ani korzystne.

Podsumowanie

Obecnie dla rozwoju gospodarczego istotne znaczenie, obok ropy i gazu ziemnego, zyskują metale ziem rzadkich. Bez ich zastosowania wiele z wynalazków nowoczesnych technologii wyglądałoby zupełnie inaczej, a inne wcale by nie istniały. Metale ziem rzadkich są bowiem kluczowym komponentem zaawansowanych urządzeń wojskowych i cywilnych, a także niezbędnym elementem w stosowaniu zielonych technologii takich jak turbiny wiatrowe czy samochody hybrydowe. Do grupy metali ziem rzadkich należy 17 pierwiastków, które w umiarkowanych ilościach znajdują się w skorupie ziemskiej. Pomimo swojej nazwy, zasoby niektórych z nich są większe niż miedzi, ołowiu, złota czy platyny. Niestety nie występują w dużych skupiskach, co znacznie utrudnia i podraża ich eksploatację. 97 procent metali ziem rzadkich produkowane jest obecnie w ChRL. Jednakże rosnące światowe zapotrzebowanie, jak i chińskie ograniczenia eksportowe w ciągu ostatnich sześciu lat rodzą obawy międzynarodowych koncernów co do utrzymania ciągłości dostaw. Sytuację dodatkowo utrudnia wzrastający popyt wewnętrzny ChRL. Nawet te państwa, które w znacznym stopniu zaspokajały zapotrzebowanie na metale rzadkie z własnych zasobów, w ciągu ostatniej dekady uzależniły się od zaopatrzenia chińskiego. Sytuacja taka wywołuje niepokój, co do wykorzystania przez ChRL monopolu do realizacji celów politycznych. Biorąc pod uwagę wstrzymywanie dostaw do Japonii, obawy te nie wydają się nieuzasadnione.

Poniższe opracowanie ma na celu ukazanie potencjału gospodarczego metali ziem rzadkich, sposobów ich wykorzystania i znaczenia dla współczesnej gospodarki. Wskazuje także możliwe drogi stawienia czoła chińskiemu monopolowi przez inne państwa.

Anna Klupa
Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Poznań. Przegląd Strategiczny. Źródło: Academia.edu

- - -

1. ▀ 39 - Zob.: Critical Materials Strategy, op. Cit.
2. ▀▀ 40 - Cyt. za: J. Blas, op. cit.
3. ▀▀▀ 41 - Chiny ograniczają wydobycie i eksport metali ziem rzadkich, http://polish.cri.cn/581/2011/02/28/181s104032.htm (28.02.2011).
4. ▀▀▀▀ 42 - Dane za: Chiny: miesiąc przerwy największego producenta metali ziem rzadkich, http://hutnictwo.wnp.pl/chiny-miesiac-przerwy-najwiekszego-producenta-metali-ziem-rzadkich,153373_1_0_0.html (19.10.2011).
5. ▀▀▀▀▀ 43 - China Keeps Rare Earth Supllies Tight Despite WTO Warning, http://seekingalpha.com/article/279670-china-keeps-rare-earth-supplies-tight-despite-wto-warning (15.06.2011).
6. ▀▀▀▀▀▀ 44 - Zob.: J. Lifton, Why did Molycorp Buy Slimet & Was it Worht the Money?, http://www.resourceinvestor.com/News/2011/4/Pages/Why-Did-Molycorp-Buy-Silmet-and-Was-it-Worth-the-Money.aspx (07.04.2011).
7. ▀▀▀▀▀▀▀ 45 - Cyt. za: M. Błoński, op. cit.
8. ▀▀▀▀▀▀▀▀ 46 - J. Blas, op. cit.
9. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 47 - C. Hurst, op. cit.
10. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 48 - Dane za: China mulls plans to curb rare earth smuggling, http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2009-09/14/content_8690293.htm (14.09.2009).
11. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 49 - Cyt. za: K. Kapiszewski, op. cit.
12. ▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀▀ 50 - Cyt. za: P. Wołejko, Wojny surowcowe, http://www.politykaglobalna.pl/2010/10/wojny-surowcowe/ (13.10.2010).