2. WPŁYW UCHWAŁ XX ZJAZDU KPZR NA SYTUACJĘ W POLSCE

Uchwały XX Zjazdu KPZR trafiły w Polsce na podatny grunt. Społeczeństwo polskie było do tego przygotowane. Kompromitacja MBP, trudności w realizacji planu 6-letniego, dyskusje wewnętrzne w PZPR i w ZMP, „Poemat dla dorosłych” Ważyka, reportaże i artykuły publikowane w czasopiśmie „Po prostu” tworzyły określony klimat polityczny. Społeczeństwo polskie wyczekiwało na określony sygnał z Moskwy. Już 3 marca odbyła się narada centralnego aktywu PZPR poświęcona tej sprawie. Kierownictwo partii krytykowano za zbyt opieszałe przenoszenie uchwał XX Zjazdu na grunt polski. W XX Zjeździe brała udział duża delegacja polska z Bierutem na czele. Większość delegacji, bezpośrednio po zjeździe, 26 lutego powróciła do kraju. 10 marca „Trybuna Ludu” ogłosiła artykuł pt. „O kulcie jednostki i jego następstwach”. Była to pierwsza szersza informacja na ten temat.

Tymczasem 12 marca w Moskwie zmarł Bierut. Ciało przewieziono do Polski. Trumnę wystawiono w holu gmachu KC PZPR. Trzymano warty i składano kondolencje. 16 marca odbył się pogrzeb. Ludzi zwolniono z pracy. Przed Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie zorganizowano wielki wiec żałobny. Przemawiali A. Zawadzki i N. S. Chruszczow. Na cmentarzu przemawiał E. Ochab. Prasa publikowała dużo artykułów, relacji i wspomnień.

20 III 1956 r. odbyło się VI Plenum KC PZPR. Chruszczow przedstawił skrót swego referatu o Stalinie i wnioski wypływające z uchwał XX Zjazdu KPZR. Dokonano wyboru I sekretarza KC PZPR. Został nim E. Ochab. Do sekretariatu KC dokooptowano Jerzego Albrechta i Edwarda Gierka. Nie wybrano natomiast zgłoszonego z sali Zambrowskiego. W Sekretariacie KC Ochab zajmował się sprawami organizacyjnymi; Mazur - rolnymi, zagranicznymi i wyznaniowymi; Albrecht - oświatą, organami prasowymi; Matwin - sprawami administracji, wojska (GZP), planowania, finansów, młodzieżą; Morawski - propagandą, prasą, kulturą, nauką; Gierek - przemysłem i komunikacją. Wobec odwołania R. Werfla z redakcji „Trybuny Ludu” Morawski wkrótce został też redaktorem naczelnym tego pisma.

W kraju toczyła się dyskusja na różne tematy. Uchwały XX Zjazdu KPZR w sprawie różnych dróg do socjalizmu w nowym świetle stawiały teorię o odchyleniu prawicowo-nacjonalistycznym oraz rolę Gomułki i PPS. Część działaczy sądziła, że należy anulować uchwały z lat 1948-49, rehabilitować Gomułkę i opracować nowy program działania. Sprzeciwiała się temu grupa kierowniczego aktywu, wywodząca się z KPP, z Ochabem na czele. Zdecydowanymi przeciwnikami gomułkowskiej koncepcji polskiej drogi do socjalizmu byli nadal Berman, Jóźwiak, Zawadzki, Zambrowski. Pojawiły się głosy o konieczności przemianowania PZPR w KPP. Publikowano prace o dorobku teoretycznym i przywódcach KPP.

Podnosili też głowy odsunięci od wpływów b. przywódcy PPS z Osóbką-Morawskim na czele. Program XX Zjazdu KPZR stwarzał szanse odbudowy PPS i przywrócenia waloru socjalistycznej koncepcji demokratycznego socjalizmu.

Na pierwszy plan wysuwała się jednak sprawa naprawienia krzywd wyrządzonych w latach poprzednich tak członkom PZPR, jak i ich przeciwnikom politycznym. Już 6 marca BP KC PZPR powołało komisję w celu wyjaśnienia spraw osób aresztowanych. W jej skład weszli: Ochab, Zambrowski, Albrecht, Doliński, gen. Bordziłowski i Szyr. Spychalskiego postanowiono uwolnić bez procesu. Odzyskał wolność 6 marca. 12 marca postanowiono przywrócić legitymacje partyjne generałom: Szczęsnemu Dobrowolskiemu, Komarowi i Kuropiesce. Umorzono śledztwo w sprawie Zenona Kliszki i Stanisławy Sowińskiej. Zaczęto przeglądać inne sprawy.

Prasa wysunęła problem traktowania b. żołnierzy Armii Krajowej. 11 III 1956 r. w „Po prostu” ukazał się artykuł Jerzego Ambroziewicza, Walerego Namiotkiewicza i Jana Olszewskiego pt. „Na spotkanie ludziom z AK”. Żądano rehabilitacji AK, włączenia b. akowców do życia społeczno-politycznego, naprawienia krzywd. „Nowa Kultura” ogłosiła „List b. żołnierzy AK”. W ślad za tym Jerzy Piórkowski ogłosił w tym samym piśmie w dniu 1 IV 1956 r. artykuł pt. „My z AK”. Dyskusję na temat AK kontynuowała prasa codzienna.

W środowiskach ludzi kultury i sztuki krytycznie oceniano dorobek całego 10-lecia. W dniach 24-25 III 1956 r. obradowała XIX Sesja Rady Kultury i Sztuki. Referaty wygłosili Żółkiewski i Sokorski i tylko oni próbowali jeszcze bronić zasad realizmu socjalistycznego. W dyskusji krytykowano powiązania sztuki z ideologią i polityką. Minione 10-lecie porównywano do mroków średniowiecza (A. Słonimski). Krytykowano realizm socjalistyczny, który zdaniem J. Przybosia „był tylko pałką stworzoną przez Żdanowa dla zabicia sztuki na użytek urzędników biur propagandy, serwilistów i panegirystów”. Zdaniem Słonimskiego „siłą napędową” minionej epoki był strach. Roztrząsano problemy etyczne, wolności słowa, tematyki twórczej. Najbardziej krytycznie wobec przeszłości występowali: Andrzejewski, Brandys, Braun, Kott, Przyboś, Ważyk, Woroszylski, a więc ci, którzy w poprzednim okresie byli głównymi rzecznikami żdanowszczyzny. Kruczkowski, Sokorski i Żółkiewski siedzieli, jak na ławie oskarżonych. Atakowali ich dawni towarzysze i sympatycy wspierani przez przeciwników. Żądano decentralizacji w zarządzaniu sztuką, zniesienia cenzury, uniezależnienia stowarzyszeń twórczych od administracji, odwołania Sokorskiego ze stanowiska ministra.

Proces rozczarowania najszybciej i najsilniej ogarniał młodzież, toteż najdalej idące rewolucyjne wnioski uchwalano na zebraniach studenckich. Przewodził temu zespół redakcyjny „Po prostu”. W początku kwietnia pismo ogłosiło zasadniczy artykuł pt. „Co robić”. Tytuł nawiązywał do tytułu głośnej swego czasu pracy Lenina. Treść szła w innym kierunku i spotkała się z protestem ZG ZMP. Zarząd ten miał jednak coraz mniej do powiedzenia w tych sprawach. Żądano pełnego ujawnienia referatu Chruszczowa o kulcie Stalina, rehabilitacji osób skrzywdzonych, ukarania winnych. Chruszczow udostępnił kierownictwu partii tekst swego referatu. Został on wydrukowany w niewielkim nakładzie; w kwietniu udostępniono go instancjom partyjnym do odczytania na zebraniach. W całej Polsce dyskutowano wtedy o kulcie Stalina, o partii, rewolucji. Wracano do sprawy Gomułki i odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego.

W dniach 6-7 IV 1956 r. w Warszawie odbyła się lokalna, rejonowa narada aktywu partyjnego z udziałem Ochaba. Padło wiele pytań. Ochab stwierdził, że uchwały KC PPR z 1948 r. w sprawie odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego nie uległy dezaktualizacji. Dowodził on, że koncepcja polskiej drogi do socjalizmu w ujęciu Gomułki miała rzekomo nacjonalistyczny charakter. Wyjaśnienia te spowodowały falę niezadowolenia i polemik. Ochab informował też, że Gomułka, Kirchmayer, Komar, Kuropieska, Spychalski i Tatar zostali uwolnieni, co nie oznacza, iż nie ma do nich politycznych zastrzeżeń. W BP KC PZPR decydującą rolę odgrywali nadal Berman, Ochab, Mazur, Minc i Zambrowski.

Tymczasem 17 IV 1956 r. prasa przyniosła informację o rozwiązaniu Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych i Robotniczych. Grunt usuwał się spod nóg grupy Bermana, Minca, Ochaba. Żądano zmian. Burzyła się młodzież i inteligencja.