Czym jest ideologia?

Słowo ideologia powstało w czasie Wielkiej Rewolucji Francuskiej, a jego autorem jest Antoine Destutt de Tracy (1754-1836). Po raz pierwszy zostało ono użyte publicznie w 1796 roku. Dla de Tracy’ego ideologia odnosiła się do nowej nauki o ideach, dosłownie idei-logii. Kariera ideologii jako kluczowego pojęcia dotyczącego polityki rozpoczyna się od znaczenia, jakie nadał mu w swoich pismach Karol Marks. Zastosował je w tytule swojego wczesnego dzieła Ideologia niemiecka (1846), napisanego ze swoim wieloletnim współpracownikiem, Fryderykiem Engelsem (1820-1895). Zawiera ono najbardziej klarowny opis tego, w jaki sposób Marks postrzegał ideologię:

Idee klasy panującej są w każdej epoce ideami panującymi, tzn. że ta klasa, która jest w społeczeństwie panującą siłą materialną, stanowi zarazem jego panującą siłę duchową. Klasa mająca w swym rozporządzeniu środki produkcji materialnej dysponuje też przez to jednocześnie środkami produkcji duchowej.

Jedna z najwcześniejszych prób skonstruowania niemarksistowskiej koncepcji ideologii została podjęta przez niemieckiego socjologa Karla Mannheima (1893-1947). Podobnie jak Marks, uważał on, że idee ludzi są kształtowane przez warunki społeczne, w jakich żyją, ale w przeciwieństwie do Marksa dążył do oczyszczenia ideologii z jej negatywnych implikacji. W Ideologii i utopii (1929) Mannheim opisał ideologie jako systemy myślowe służące obronie danego porządku społecznego oraz w szerokim stopniu wyrażające interesy dominującej lub rządzącej grupy. Z kolei utopie są wyidealizowanymi wyobrażeniami na temat przyszłości i zakładają potrzebę radykalnej zmiany społecznej służącej niezmiennie interesom uciskanych lub podporządkowanych grup.

Możemy także wyodrębnić wyraźnie konserwatywną koncepcję ideologii. Jej fundament tworzy zadawniony brak zaufania konserwatystów wobec abstrakcyjnych zasad i filozofii wywodzący się ze sceptycznego stosunku do racjonalizmu i postępu. Świat jest przedstawiany tu jako nieskończenie skomplikowany i w dużej mierze znajdujący się poza możliwościami pojmowania ludzkiego umysłu. Czołowym współczesnym przedstawicielem tego stanowiska był brytyjski filozof polityki Michael Oakeshott (1901-90). W swoim eseju Racjonalizm w polityce (1962) pisał on, że „przejawiając aktywność polityczną człowiek żegluje po bezkresnym i bezdennym morzu”. Z tej perspektywy ideologie są postrzegane jako abstrakcyjne systemy myślowe, zestawy idei, których przeznaczeniem jest upraszczanie i zniekształcanie rzeczywistości społecznej, roszczą sobie one bowiem prawo do wyjaśniania tego, co jest, szczerze mówiąc, niepojęte i oderwane od złożoności świata realnego.

Spróbujmy ideologię zrozumieć jako mniej lub bardziej spójny zbiór idei, stanowiący podstawę zorganizowanego działania politycznego, bez względu na to, czy zmierza ono do zachowania, przekształcenia czy obalenia istniejącego systemu sprawowania władzy.

Spojrzenie na IDEOLOGIĘ

Liberałowie, w szczególności w czasach „zimnej wojny”, postrzegali ideologię jako oficjalnie usankcjonowany system przekonań, który rości sobie prawo do monopolu na prawdę, często przez fałszywe twierdzenie o swojej naukowości. Ideologia jest zatem z gruntu represyjna, wręcz totalitarna, a jej najlepszymi przykładami są komunizm i faszyzm.

Konserwatyści tradycyjnie uważają ideologię za przejaw arogancji w stosunku do racjonalizmu. Ideologie są zawiłymi systemami myślowymi, które są niebezpieczne lub niepewne z tego powodu, że będąc oderwanymi od rzeczywistości tworzą zasady i stawiają cele, prowadzące do represji, albo są po prostu niemożliwe do osiągnięcia. Z tego punktu widzenia socjalizm i liberalizm są w oczywisty sposób ideologiczne.

Socjaliści, za Marksem, widzą ideologię jako ciało składające się z idei ukrywających sprzeczności istniejące w ramach społeczeństwa klasowego, przez co sprzyjają fałszywej świadomości i bierności klas podporządkowanych. Liberalizm jest zatem klasyczną ideologią klasy rządzącej. Późniejsi marksiści przyjęli neutralną koncepcję ideologii, rozumiejąc ją jako idee charakterystyczne dla danej klasy społecznej, w tym klasy robotniczej.

Faszyści często porzucają ideologię, uznając ją za przesadnie systematyczną, jałową i zintelektualizowaną formę poznania politycznego opartą w większym stopniu na pasji i woli aniżeli na zdrowym rozsądku. Naziści woleli przedstawiać swoje idee jako Weltanschauung, czyli obraz świata, a nie filozofię systematyczną.

Ekologiści mają skłonność do postrzegania wszystkich konwencjonalnych doktryn politycznych jako części superideologii, którą jest dla nich industrializm. Ideologia jest zatem skażona przez swoje związki z wyniosłym humanizmem oraz zorientowana na wzrost gospodarką. Najbardziej oczywiste przykłady ideologii stanowią więc liberalizm i socjalizm.

Fundamentaliści religijni traktują najważniejsze teksty religijne jako ideologię w tym sensie, w jakim przez przekazywanie objawionego słowa Bożego dostarczają one programu przeprowadzenia rozległych zmian społecznych. Świeckie ideologie są zatem odrzucane, ponieważ nie opierają się na religijnych wartościach i nie mają treści moralnej.

Ideologie polityczne w XXI wieku

Następujące po sobie pod koniec XX wieku wstrząsy polityczne, społeczne i kulturowe zmieniły oblicze świata, w którym żyjemy, stwarzając wrażenie, że historia „przyspiesza”. I choć niektórzy przekonują o końcu wieku ideologii, główne tradycje ideologiczne trwają i są zmuszane do redefiniowania przez zmieniający się porządek światowy, postmodernizm (ponowoczesność) i -postizmy oraz globalizację.

Przejście od społeczeństwa modernistycznego do postmodernistycznego miało głębokie znaczenie dla ich roli i charakteru. Podczas gdy społeczeństwa nowoczesne były zbudowane na uprzemysłowieniu i solidarności klasowej, społeczeństwa ponowoczesne ulegają coraz bardziej rozdrobnieniu i pluralizacji, tworząc społeczeństwa informacyjne, w których jednostki z producentów zmieniają się w konsumentów a indywidualizm zastępuje klasową, religijną oraz etniczną lojalność. Ponowoczesność, niekiedy określana jako późna nowoczesność, przyczyniła się zarówno do powstania nowych ruchów ideologicznych, jak i do przekształcenia już istniejących. Występujące już wcześniej tendencje znalazły swój wyraz w zyskujących na znaczeniu zagadnieniach dotyczących tzw. stylu życia oraz tożsamości, związanych ze wzrostem postmaterialistycznej wrażliwości, a także utracie przez klasę społeczną możliwości wytworzenia istotnego poczucia tożsamości społecznej. Stało się to oczywiste od czasu wzrostu liczby nowych ruchów społecznych w latach 60. XX wieku - ruchu pacyfistycznego, ruchu kobiecego, ruchu gejowskiego, ruchu zielonych, itd. - a także wyłonienia się nowych tradycji ideologicznych, głównie radykalnego feminizmu i ekologizmu. Nowe myślenie ideologiczne jest również stymulowane przez próby połączenia istniejących już tradycji ideologicznych z ideami postmodernizmu. To wszystko wpłynęło na pojawienie się całej gamy rozmaitych postizmów, wśród których można by wymienić postliberalizm, postmarksizm czy postfeminizm.

Globalizacja natomiast to pojęcie trudne do uchwycenia. Najistotniejszą jej cechą jest pojawienie się, mówiąc słowami Kenichi Ohmae (1989), świata bez granic, czyli tendencji do tego, by tradycyjne granice polityczne, wyznaczone przez podziały narodowe i państwowe, stały się przenikalne. Zatem globalizacja przebudowuje przestrzeń społeczną w taki sposób, w którym mniej się liczy terytorium, coraz szersza bowiem liczba powiązań ma charakter transświatowy lub transgraniczny. Oczywistym przykładem tego jest coraz większa łatwość, z jaką transnarodowe korporacje mogą lokować swoją produkcję i inwestycje, a także fakt, że rynki finansowe reagują niemal natychmiast na wydarzenia gospodarcze gdziekolwiek by się one nie działy oraz pojawienie się tzw. dóbr globalnych, takich jak Coca-Cola, hamburgery McDonald’s, obuwie sportowe Nike czy kawiarnie Starbucks, które znaleźć możemy niemal na całym świecie.

Globalizacja wpływa na ideologie polityczne na wiele sposobów. Po pierwsze, niesie ze sobą poważne implikacje dla nacjonalizmu i innych inicjatyw ideologicznych, które opierają się na narodzie. Na przykład nacjonalizm polityczny związany z narodowym samostanowieniem może okazać się zbyteczny w świecie, w którym państwa narodowe funkcjonują w warunkach postsuwerenności. Zarazem formy kulturowego, etnicznego i religijnego nacjonalizmu może wzmocnić fakt, że państwa tracą swoją zdolność do wytwarzania politycznego posłuszeństwa i lojalności obywatelskiej. Malejąca żywotność strategii gospodarek narodowych, takich jak choćby keynesowskie zarządzanie popytem, naraziły na szwank nowoczesny liberalizm i demokrację społeczną. Konserwatyzm natomiast musi borykać się ze skłonnością globalizacji do osłabiania tradycji i tożsamości narodowej. Po drugie, globalizacja w żaden sposób nie jest neutralną siłą ideologiczną. Idzie raczej ręka w rękę z neoliberalizmem, czym umacnia rynek kosztem państwa. Po trzecie, globalizacja doprowadziła do wyłonienia się całej gamy sił opozycyjnych. Wśród nich znajdują się m.in.: rosnący w siłę w krajach rozwijających się fundamentalizm religijny, w których globalizacja często jest postrzegana jako zachodni, a wręcz amerykański imperializm; a w krajach rozwiniętych ruchy antyglobalizacyjne i antykapitalistyczne, czerpiące w różnym stopniu z idei socjalizmu, anarchizmu, feminizmu i ekologizmu.