KONSERWATYZM

W potocznym użyciu termin „konserwatywny” ma różnorodne znaczenia. Może odnosić się do spokojnego czy ostrożnego zachowania, konwencjonalnego, a nawet konformistycznego stylu życia, czy też do obawy przed zmianami lub odmowy ulegania im, na co w szczególny sposób wskazuje czasownik conserve (zachowywać). Pojęcie „konserwatyzm” zostało użyte po raz pierwszy do opisania charakterystycznej postawy politycznej czy ideologii na początku XIX wieku. W Stanach Zjednoczonych odnosiło się do naznaczonego pesymizmem zdania na temat spraw publicznych. Do lat 20. XIX wieku termin ten był używany do oznaczenia sprzeciwu wobec zasad i ducha rewolucji 1789 roku. W Wielkiej Brytanii określenie „torysi”, odnoszące się do głównej partii opozycyjnej względem wigów, zaczęto stopniowo zastępować mianem „konserwatyści”, które w 1835 roku stało się oficjalną nazwą tej partii.

Ideały konserwatywne powstały w reakcji na wzrastające tempo zmian politycznych, społecznych i gospodarczych, które pod wieloma względami symbolizowała rewolucja francuska. Należąca do najwcześniejszych, a być może klasyczna, deklaracja konserwatywnych zasad została zawarta w pracy Edmunda Burke’a Rozważania o rewolucji we Francji (1790). Pojawia się w niej głębokie ubolewanie nad atakiem na ancien régime w 1789 roku. W XIX wieku państwa zachodnie ulegały transformacji za sprawą nacisków wyzwolonych przez industrializację, co znajdowało wyraz w rozwoju liberalizmu, socjalizmu i nacjonalizmu. Ideologie te wychwalały reformy, a niekiedy popierały rewolucję, podczas gdy konserwatyzm stawał w obronie tradycyjnego porządku społecznego, który coraz zacieklej atakowano ze wszystkich stron.

W Europie kontynentalnej, gdzie niektóre monarchie autokratyczne istniały przez znaczną część XIX wieku, wykształciła się zdecydowanie odmienna i bardziej autorytarna forma konserwatyzmu, która broniła monarchii i skostniałych wartości autokratycznych przed wzbierającą falą reform. Dopiero wraz z powstaniem partii chrześcijańsko-demokratycznych po II wojnie światowej kontynentalni konserwatyści, zwłaszcza z Niemiec i Włoch, w pełni zaakceptowali demokrację polityczną i reformy społeczne.

Tymczasem Stany Zjednoczone uległy wpływom konserwatywnym w niewielkim stopniu. USA powstały w wyniku zwycięskiej wojny kolonialnej z Koroną Brytyjską. System rządów oraz kultura polityczna Stanów Zjednoczonych są odzwierciedleniem głęboko zakorzenionych wartości liberalnych i postępowych, politycy zaś obu głównych partii - republikańskiej i demokratycznej - tradycyjnie odrzucają etykietkę „konserwatystów”. Otwarcie konserwatywne poglądy znajdują wyraz w szeregach obu partii dopiero od lat 60. XX wieku. Dotyczy to zwłaszcza grupy Demokratów z Południa, a w Partii Republikańskiej skrzydła, które w latach 60. było kojarzone z senatorem Barrym Goldwaterem, w latach 70. i 80. zaś wspierało Ronalda Reagana, najpierw jako gubernatora Kalifornii, a następnie jako prezydenta.

Spojrzenie na NATURĘ LUDZKĄ

Liberałowie postrzegają naturę ludzką jako zbiór wrodzonych cech, nierozerwalnie związanych z jednostką. Kładą niewielki nacisk na warunkowanie społeczne czy historyczne lub w ogóle nie przywiązują do niego wagi. Ludzie to istoty samolubne i w dużym stopniu samodzielne; rządzi nimi jednak również rozum; są zdolne do osobistego rozwoju, szczególnie przez edukację.

Konserwatyści sądzą, że ludzie to zasadniczo ograniczone i szukające bezpieczeństwa istoty, które pociąga to, co znane, swojskie i wypróbowane. Ludzka racjonalność jest zawodna, zepsucie zaś moralne tkwi w każdym człowieku. Nowa Prawica opowiada się mimo to za formą egoistycznego indywidualizmu.

Socjaliści postrzegają ludzi zasadniczo jako stworzenia społeczne – kształt ich zdolnościom oraz zachowaniu nadaje nie tyle natura, ile wychowanie, w szczególności praca twórcza. Ich skłonność do współpracy, towarzyskości oraz racjonalności oznacza, że szanse na rozwój ogólnoludzki i osobisty są znaczne.

Anarchiści widzą naturę ludzką w bardzo optymistycznych barwach. Ludzie są obdarzeni silną skłonnością ku towarzyskiemu, stadnemu i kooperatywnemu zachowaniu i potrafią utrzymać porządek przez sam tylko zbiorowy wysiłek albo – w nieco innej perspektywie – są zasadniczo samolubni, lecz racjonalnie oświeceni.

Faszyści wierzą, że ludźmi rządzi wola i inne nieracjonalne popędy, w szczególności głębokie poczucie przynależności społecznej ukierunkowane na naród czy rasę. Choć masy nadają się tylko do służenia i wykazywania posłuszeństwa, elitarni członkowie wspólnoty narodowej mają zdolność osobistego odrodzenia jako „nowi ludzie” dzięki oddaniu dla sprawy narodu czy rasy.

Feministki utrzymują zazwyczaj, że mężczyźni i kobiety mają wspólną, ludzką naturę, różnice zaś płci są narzucone przez społeczeństwo czy kulturę. Mimo to, feministki separatystyczne przekonują, że mężczyźni mają genetyczne predyspozycje do dominacji i okrucieństwa, podczas gdy kobiety z natury cechuje zdolność do współczucia, kreatywność i łagodność.

Ekolodzy, szczególnie ekolodzy zdeklarowani, widzą w naturze ludzkiej część szerszego ekosystemu, a nawet część samej przyrody. Materializm, chciwość i egoizm odzwierciedlają więc stopień, w jakim ludzie oderwali się od jedności życia, a tym samym od własnej natury. Do osiągnięcia spełnienia przez człowieka konieczny jest jego powrót do natury.

Chociaż na tle innych ideologii konserwatyzm prezentuje się najskromniej pod względem intelektualnym, wykazuje jednak godną odnotowania wytrzymałość - być może właśnie z tego powodu. Do sukcesu konserwatyzmu przyczyniła się jego niechęć do zamknięcia się w ramach ustalonego zespołu poglądów. Wyraźny powrót dobrej passy konserwatyzmu stał się faktycznie widoczny począwszy od lat 70. XX wieku, gdy polityczna prawica zaczęła odzyskiwać władzę w wielu krajach. Szczególnie znamienne pod tym względem były rządy Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii (1979-90) oraz administracji Ronalda Reagana w USA (1981-89), podczas których praktykowano niezwykle radykalną i nacechowaną ideologicznie odmianę konserwatyzmu, określaną często mianem Nowej Prawicy. Idee Nowej Prawicy czerpią wiele z gospodarki wolnorynkowej, przez co ujawniają podziały wewnątrz konserwatyzmu. Co więcej, komentatorzy argumentują, że wpływ klasycznej ekonomii liberalnej na thatcheryzm i reaganizm oraz projekt Nowej Prawicy w ogólności jest tak znaczny, że - ściśle rzecz biorąc - nie mieszczą się one w ramach ideologii konserwatywnej.

Nowa Prawica podaje w wątpliwość tradycyjne konserwatywne zapatrywania gospodarcze, niemniej jednak pozostaje częścią ideologii konserwatywnej. Przede wszystkim, nie porzuciła tradycyjnych, konserwatywnych zasad społecznych, takich jak wiara w ład, władzę i dyscyplinę, pod pewnymi względami nawet je umacniając. Ponadto, wykazywany przez Nową Prawicę entuzjazm wobec wolnego rynku ujawnił, w jakim stopniu ideały liberalne wywarły wpływ na konserwatyzm już wcześniej. Podobnie jak każda ideologia polityczna, konserwatyzm mieści w sobie przekrój rozmaitych tradycji. W XIX wieku łączył się ściśle z autorytarną obroną monarchii i arystokracji, która przetrwała pod postacią autorytarnych ruchów populistycznych w krajach rozwijających się. W XX stuleciu zachodni konserwatyści byli rozdarci między paternalistycznym poparciem dla interwencji państwowej a libertariańskim zaangażowaniem na rzecz wolnego rynku. Znaczenie Nowej Prawicy polega na tym, iż usiłując odnowić wyborcze sukcesy konserwatyzmu przechyliła szalę na korzyść libertarianizmu kosztem innych tradycji. Jednakże tym samym wyciągnęła na światło dzienne tak głębokie napięcia ideologiczne, że może się to okazać zagrożeniem dla przetrwania konserwatyzmu.

Konserwatyzm nie jest ani prostym pragmatyzmem, ani czystym oportunizmem. Opiera się na szczególnym zbiorze przekonań politycznych, dotyczących istot ludzkich, społeczeństw, w których żyją, oraz wagi charakterystycznego zespołu wartości politycznych. Jako taki, podobnie jak liberalizm i socjalizm, zasługuje na miano ideologii. Najistotniejsze spośród jego zasadniczych przekonań to:

• tradycja
• ludzka niedoskonałość
• społeczeństwo organiczne
• hierarchia i władza
• własność.

Spojrzenie na SPOŁECZEŃSTWO

Liberałowie postrzegają społeczeństwo nie jako byt sam w sobie, lecz zbiór jednostek. W stopniu, w jakim istnieje społeczeństwo, kształt nadają mu dobrowolne i umowne porozumienia zawierane przez samolubne istoty ludzkie. Niemniej jednak istnieje ogólna równowaga interesów w społeczeństwie, które zmierza ku harmonii i stabilizacji.

Konserwatyści widzą w społeczeństwie organizm, żywy byt. Społeczeństwo istnieje więc poza jednostką, a w pewnym sensie jest względem niej pierwotne; spajają je więzy tradycji, władzy oraz wspólnej moralności. Niemniej jednak Nowa Prawica wyznaje pewną formę liberalnego atomizmu.

Socjaliści tradycyjnie pojmują społeczeństwo w kategoriach nierównej władzy klas, uznając, że podziały ekonomiczne i własnościowe są głębsze i prawdziwsze niż jakiekolwiek szersze więzi społeczne. Marksiści wyznają pogląd, że społeczeństwo cechuje się walką klas, i przekonują, iż jedynie społeczeństwo bezklasowe jest stabilne i spójne.

Anarchiści sądzą, że społeczeństwo charakteryzuje się nieuregulowaną i naturalną harmonią, która zasadza się na naturalnej skłonności człowieka do współpracy i towarzyskości. Konflikt społeczny i niezgoda są więc wyraźnie nienaturalne, stanowiąc produkt rządów politycznych i nierówności ekonomicznej.

Nacjonaliści postrzegają społeczeństwo w kategoriach odrębności kulturowych czy etnicznych. Społeczeństwo cechuje się zatem wspólnotą wartości i poglądów, która ostatecznie jest zakorzeniona we wspólnej tożsamości narodowej. Może to implikować właściwą społeczeństwom wielonarodowym niestabilność.

Faszyści postrzegają społeczeństwo jako jednolitą organiczną całość, co oznacza, że egzystencja jednostki nie ma znaczenia, o ile nie odznacza się poświęceniem dobru wspólnemu, nie zaś prywatnemu. Niemniej jednak przynależność do społeczeństwa jest ściśle ograniczona na podstawie kryteriów narodowych czy rasowych.

Feministki rozumieją społeczeństwo w kategoriach patriarchatu i sztucznego podziału na „publiczną” i „prywatną” sferę życia. Społeczeństwo można zatem postrzegać jako zorganizowaną hipokryzję, zaprojektowaną, by usankcjonować i utrzymać system władzy mężczyzn.

Konserwatyzm autorytarny

Choć współcześni konserwatyści lubują się w demonstrowaniu swego przywiązania do zasad demokratycznych, w szczególności zaś liberalno-demokratycznych, w ramach konserwatyzmu mieści się tradycja popierająca rządy autorytarne, zwłaszcza w Europie kontynentalnej. W czasie rewolucji francuskiej głównym obrońcą rządów autokratycznych był francuski myśliciel polityczny Joseph de Maistre (1753-1821). Jego filozofia polityczna zasadzała się na ochoczym i całkowitym podporządkowaniu się „panu”. W pracy O papieżu (1817) posunął się jeszcze dalej i przekonywał, iż rządy nad ziemskimi monarchiami powinna sprawować zwierzchnia władza duchowa w osobie papieża. Maistre wierzył głęboko, że społeczeństwo ma charakter organiczny i musi go spajać zasada „tronu i ołtarza”. Posłuszeństwo należy się nawet okrutnemu władcy, ponieważ z chwilą zakwestionowania zasady władzy powstałoby nieskończenie większe cierpienie.

Konserwatyzm paternalistyczny

Chociaż konserwatyści kontynentalni obrali postawę niezachwianego sprzeciwu wobec zmian, istnieje bardziej elastyczna, a w ostatecznym rozrachunku skuteczniejsza, tradycja angloamerykańska, która wywodzi się od Edmunda Burke’a. Z rewolucji francuskiej Burke wyciągnął naukę, iż zmiana może być naturalna lub nieunikniona, a wówczas nie należy się jej przeciwstawiać. Sugerował, że „państwo niedysponujące środkami pozwalającymi na dokonanie pewnych zmian to państwo wyzbyte środków zachowania samego siebie” (1790). Wartości, które konserwatyści uważają za najcenniejsze - tradycja, porządek, władza, własność itd. - będą bezpieczne jedynie w sytuacji kształtowania polityki w świetle faktycznych okoliczności i doświadczenia. Pragmatyczni konserwatyści z zasady nie popierają ani jednostki, ani państwa. Są jednak gotowi poprzeć którąś ze stron czy też, jeszcze częściej, zalecają równowagę między nimi - w zależności od tego, jakie rozwiązanie się sprawdza. W praktyce, reformatorski impuls w konserwatyzmie łączy się ściśle z przetrwaniem neofeudalnych, paternalistycznych wartości aż po wiek XIX i XX. Istnieją dwie główne tradycje paternalistycznego konserwatyzmu: konserwatyzm jednego narodu i chrześcijańska demokracja.

Konserwatyzm libertariański

Chociaż konserwatyzm czerpie wiele z idei preindustrialnych, takich jak organicyzm, hierarchia czy powinność, pozostaje także pod wpływem poglądów liberalnych, w szczególności liberalizmu klasycznego. Niekiedy uznaje się to za zjawisko z końca XX wieku, kiedy to Nowa Prawica w pewnym sensie „zawłaszczyła” konserwatyzm na rzecz klasycznego liberalizmu. Niemniej jednak konserwatyści wysuwają doktryny liberalne, szczególnie te związane z wolnym rynkiem, począwszy od końca XVIII wieku. Można powiedzieć, że tworzą one konkurencyjną względem konserwatyzmu paternalistycznego tradycję. Idee te są libertariańskie w tym względzie, że opowiadają się za możliwie największą wolnością gospodarczą i możliwie najmniejszą regulacją życia społecznego przez państwo. Libertariańscy konserwatyści wierzą, iż liberalną gospodarkę można pogodzić z bardziej tradycyjną, konserwatywną filozofią społeczną - opartą na wartościach, takich jak władza i obowiązek. Da się to zauważyć w pracach Edmunda Burke’a, którego pod wieloma względami można uznać za założyciela tradycyjnego konserwatyzmu, a jednocześnie gorliwego zwolennika liberalnej ekonomii Adama Smitha.

Tradycja libertariańska jest najsilniejsza w tych krajach, gdzie ideały klasycznego liberalizmu mają największe znaczenie, tak więc w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych.

Nowa Prawica

Na początku okresu, jaki nastąpił po roku 1945, pragmatyczne i paternalistyczne poglądy zdominowały konserwatyzm w większości świata zachodniego. Pozostałości konserwatyzmu autorytarnego rozpadły się wraz z obaleniem dyktatur w Portugalii oraz w Hiszpanii w latach 70. XX wieku. Podobnie jak w XIX stuleciu, konserwatyści zaczęli uznawać demokrację polityczną, po 1945 roku wyrazili zaś zgodę na umiarkowaną formę demokracji socjalnej. Tendencję tę umacniał szybki i nieprzerwany wzrost gospodarczy w latach powojennych, „długi boom”, który zdawał się potwierdzać sukces „zarządzanego kapitalizmu”. Jednakże w latach 70. XX wieku w ramach konserwatyzmu rozwinął się zespół bardziej radykalnych przekonań, które bezpośrednio podważały keynesistowską ortodoksję welfare. Początkowo, głoszone przez Nową Prawicę poglądy wywierały największy wpływ w USA oraz Wielkiej Brytanii, lecz z czasem zyskały oddźwięk w niektórych częściach Europy kontynentalnej, w pewien sposób oddziałując także na inne państwa na całym świecie.

Termin Nowa Prawica jest szeroki, obejmuje różne poglądy - od żądań obniżenia podatków po wezwania do wzmożonej cenzury telewizji i filmów, a nawet kampanii przeciw imigracji czy na rzecz repatriacji. Nowa Prawica to w gruncie rzeczy mariaż dwóch stojących w widocznym kontraście tradycji ideologicznych. Pierwszą z nich jest klasyczna gospodarka liberalna, w szczególności teorie wolnorynkowe Adama Smitha, które wskrzeszono w drugiej połowie XX wieku pod postacią krytyki „wielkiego” państwa oraz interwencji gospodarczej i społecznej. Określa się ją mianem liberalnej Nowej Prawicy lub neoliberalizmu. Drugim elementem Nowej Prawicy jest tradycyjnie konserwatywna - a w szczególności datująca się przed Disraelim - teoria społeczna, zwłaszcza zaś głoszona przez nią obrona porządku, władzy i dyscypliny. Nazywa się on konserwatywną Nową Prawicą lub neokonserwatyzmem. Nowa Prawica próbuje więc stopić ekonomiczny libertarianizm z państwowym i społecznym autorytaryzmem. Jako taka jest więc mieszanką cech radykalnych, reakcyjnych oraz tradycyjnych. Radykalizm uwidacznia się w zdecydowanych wysiłkach ukierunkowanych na demontaż czy zredukowanie jej dziedzictwa - interwencjonistycznego rządu oraz liberalnych czy permisywnych wartości społecznych. Jest formą radykalizmu reakcyjnego, ponieważ zarówno liberalna, jak i konserwatywna Nowa Prawica nawiązuje do „złotej epoki” (zazwyczaj wieku XIX) rzekomej przyzwoitości w gospodarce oraz moralnego hartu ducha. Jednakże Nowa Prawica odwołuje się także do tradycji, szczególnie przez nacisk, jaki neokonserwatyści kładą na tzw. tradycyjne wartości.

Konserwatyzm w XXI wieku

Koniec XX wieku stworzył dogodne warunki do rozwoju konserwatywnego optymizmu, a nawet triumfalizmu. Wydaje się, iż konserwatyzmowi powiodło się zarówno obalenie tendencji „propaństwowej”, która cechowała rządy przez znaczną część XX wieku, zwłaszcza po 1945 roku, jak również ustanowienie alternatywnej tendencji „prorynkowej”. Być może największym osiągnięciem konserwatyzmu jest jednak zwycięstwo, jakie odniósł nad swym głównym rywalem - socjalizmem. Socjaliści parlamentarni w różnych państwach - od Australii po Szwecję i Wielką Brytanię - coraz częściej próbują utrzymać wiarygodność w oczach wyborców, uznając, że z gospodarczego punktu widzenia nie ma realnej alternatywy dla kapitalizmu.

Konserwatyzm przystrojony w szaty Nowej Prawicy, dystansujący się od swych organicystycznych, hierarchicznych i nieideologicznych instynktów, sprzymierzył się z rynkowym indywidualizmem oraz autorytaryzmem społecznym. Nawet jeśli „heroiczna” faza polityki Nowej Prawicy, kojarzona z takimi postaciami jak Thatcher i Reagan oraz z wojną przeciw „państwu nadopiekuńczemu” (ang. nanny state), przeminęła, to ustąpienie miejsca fazie „menadżerskiej” nie powinno przysłaniać faktu, iż wartości rynkowe zyskały akceptację ludzi reprezentujących całe spektrum poglądów konserwatywnych. Najwyraźniej widać to w USA, gdzie umacniają się tendencje prokorporacyjne i antysocjalne, pojawienie się zaś globalnego terroryzmu owocuje kładzeniem nacisku na bezpieczeństwo wewnętrzne i budowanie potencjału wojskowego.

Jednakże konserwatyzm musi także stawić czoła licznym wyzwaniom. Wiara w wolny rynek ma ograniczenia historyczne i kulturowe. Entuzjazm dla nieregulowanego kapitalizmu to w dużej mierze zjawisko angloamerykańskie. „Ograniczanie zasięgu państwa” w życiu ekonomicznym może wyostrzać motywację, intensyfikować konkurencję oraz wspierać przedsiębiorczość, lecz prędzej czy później jego wady uwidocznią się - zwłaszcza myślenie krótkoterminowe, niski poziom inwestycji, wzrost nierówności i wykluczenia społecznego. Liberałowie doszli ostatecznie do wniosku, że wolny rynek jest gospodarczym ślepym zaułkiem. W XXI wieku podobna lekcja może okazać się niezbędna dla konserwatystów.

Ponadto nastanie późnego modernizmu czy postmodernizmu grozi podkopaniem podstaw, na których zasadza się tradycyjny czy organiczny konserwatyzm. Do procesu detradycjonalizacji przyczynia się również globalizacja, która intensyfikuje ciągłe zmiany społeczne oraz rozwadnia wszelkie poczucie tożsamości narodowej. Można wręcz przekonywać, iż w tym sensie konserwatyzm w postaci liberalnej Nowej Prawicy przyczynił się znacznie do zguby konserwatyzmu. W neoliberalnej utopii mamy bowiem do czynienia ze społeczeństwem bezwzględnie indywidualistycznym i nieskończenie dynamicznym.